Niemiecki ma wiele regionalnych twarzy, a granica między Niemcami i Austrią jest również granicą części językowych przyzwyczajeń. W Wiedniu pomidor może stać się Paradeiserem, styczeń Jännerem, a zwykła torba Sackerlem. Różnice nie kończą się jednak na słownictwie. Dotyczą sposobu formułowania próśb, codziennych rytuałów, nazw potraw, a nawet tego, co w rozmowie uchodzi za naturalne i uprzejme.
Niemiecki nie kończy się na Niemczech
Osoba ucząca się języka niemieckiego najczęściej poznaje standard kojarzony z Niemcami. Jest to praktyczne rozwiązanie, ale może stworzyć mylne wrażenie, że wszystkie inne formy są regionalnymi odstępstwami od jednej właściwej normy. Tymczasem niemiecki jest językiem pluricentrycznym: jego standardowe odmiany rozwijają się w kilku krajach, przede wszystkim w Niemczech, Austrii i Szwajcarii.
Oznacza to, że austriackiego słownictwa nie należy automatycznie traktować jako zbioru dialektyzmów. Wiele charakterystycznych dla Austrii wyrazów funkcjonuje w normalnym języku standardowym i pojawia się w mediach, administracji, handlu czy edukacji.
Dobrym przykładem jest kalendarz. W Niemczech pierwszy miesiąc roku to Januar, natomiast w Austrii powszechnie spotkamy Jänner. Podobna sytuacja występuje w przypadku wielu nazw produktów i przedmiotów codziennego użytku.
Zakupy, podczas których język nabiera smaku
Najłatwiej zauważyć różnice podczas wizyty w sklepie lub restauracji. Niemieckie Kartoffeln to w Austrii najczęściej Erdäpfel. Morele znane w Niemczech jako Aprikosen stają się austriackimi Marillen, a Tomaten mogą występować jako Paradeiser. Twaróg określany w Niemczech słowem Quark w Austrii nazywa się Topfen.
Różnice tworzą całe łańcuchy kulinarnych nazw. Niemieckie Sahne odpowiada austriackiemu Obers, a jeśli ktoś szuka fasolki szparagowej, w Niemczech może spotkać grüne Bohnen, podczas gdy w Austrii charakterystyczną nazwą są Fisolen.
Ciekawy jest również przykład pieczywa. Mała bułka to w dużej części Niemiec Brötchen. W Austrii bardzo często będzie to Semmel. Dla osoby znającej wyłącznie podręcznikowy wariant niemiecki austriackie śniadanie może więc wyglądać jak pierwsza lekcja nowego słownika.
Tüte czy Sackerl? Codzienność zdradza pochodzenie języka
Regionalność szczególnie dobrze widać w nazwach najprostszych rzeczy. W sklepie w Niemczech możemy usłyszeć pytanie o Tüte, czyli torbę. W Austrii jej odpowiednikiem będzie najczęściej Sackerl.
Co istotne, granice językowe nie zawsze pokrywają się z państwowymi. Niektóre formy charakterystyczne dla Austrii występują również w Bawarii lub innych częściach południowego obszaru niemieckojęzycznego. Z kolei Austriak zazwyczaj bez trudu zrozumie Tomate, nawet jeżeli sam używa Paradeiser.
Dlatego lepiej myśleć o takich różnicach w kategoriach częstotliwości i naturalności. Pytanie nie zawsze brzmi: „Które słowo jest poprawne?”, lecz raczej: „Które słowo brzmi w tym miejscu najbardziej naturalnie?”.
Różnica, która pomaga lepiej rozumieć język
Poznawanie austriackiego niemieckiego nie wymaga uczenia się drugiego języka. Bardziej przypomina poszerzanie mapy tego samego języka. Z czasem Jänner, Erdäpfel, Marillen czy Sackerl przestają zaskakiwać i zaczynają informować, gdzie znajduje się rozmówca i z jakiego otoczenia językowego pochodzi.
Ma to znaczenie również w komunikacji. Język jest częścią lokalnej kultury, dlatego znajomość regionalnych określeń pomaga nie tylko zrozumieć menu lub zrobić zakupy, ale też lepiej odczytać ton rozmowy.
Niemiecki nie ma więc jednego centrum, z którego wszystkie pozostałe wersje rozchodzą się ku peryferiom. Ma kilka standardów, wiele regionów i jeszcze więcej lokalnych przyzwyczajeń.
Materiał dodatkowy: słownictwo
| Niemcy | Austria | Po polsku |
| Januar | Jänner | styczeń |
| Kartoffel | Erdapfel | ziemniak |
| Aprikose | Marille | morela |
| Tomate | Paradeiser | pomidor |
| Quark | Topfen | twaróg |
| Sahne | Obers | śmietana |
| Brötchen | Semmel | bułka |
| Tüte | Sackerl | torba, torebka |
| Treppe | Stiege | schody |
| Schrank | Kasten | szafa |
Jak może zabrzmieć ta sama sytuacja?
W Niemczech:
— Brauchen Sie eine Tüte?
— Ja, bitte. Und ich nehme noch zwei Brötchen.
W Austrii:
— Brauchen Sie ein Sackerl?
— Ja, bitte. Und ich nehme noch zwei Semmeln.
W obu przypadkach klient potrzebuje torby i dwóch bułek. Zmieniają się dwa bardzo codzienne słowa – i właśnie dlatego różnica jest łatwa do zauważenia.
